Inloggen
Inloggen
Categorieën
Alle categorieën Leren van topcoaches Seniorentraining Juniorentraining Pupillentraining Vrouwen- en meisjestraining Keeperstraining Conditie- en coördinatietraining Techniektraining voetbal Technisch beleid voor voetbalclubs Communiceren & leiderschap Voetbaltactiek Boekenoverzicht Webcolleges
Begeleiden met ActionType
Vrijdag 18 Januari 2019


Een voetbalteam bestaat uit individuen met een eigen temperament. Zie daar als trainer maar eens een team van te maken. Er zijn verschillende aanpakken om de voorkeuren van de sporters in kaart te brengen. Eén daarvan is ActionType, dat je als trainer inzicht geeft in de voorkeuren van je sporters. De groep wordt ingedeeld in vier temperamenten – vier groepen van typische eigenschappen –, waardoor spelers meer inzicht krijgen in elkaars kwaliteiten en valkuilen. Daardoor ontstaat meer begrip voor elkaar en wordt de onderlinge band verstevigd.

Tekst: Twan Epe

In een goed sportklimaat staat de sporter en de individuele ontwikkeling centraal, maar dienen de spelers in teamverband te presteren. Een trainer moet zijn spelers goed kennen om ze individueel te begeleiden op een manier die zij zelf prettig vinden. Dat kan voor een trainer lastig zijn, omdat hij binnen zijn spelersgroep te maken heeft met verschillende types. Iedere speler heeft zijn eigen temperament en beleeft de sport op zijn eigen manier. “Een trainer is niet alleen bezig om zijn spelers in de teamtactische discipline te laten spelen, maar hij moet zijn spelers ook mentaal begeleiden”, zegt Gerrie Benes, die als trainer in dertig jaar tijd voor de groep stond bij vv Emmen, DZOH, SC Erica, ACV en Drenthina. Zowel bij SC Erica als Drenthina was hij tien jaar hoofdtrainer van het eerste elftal. Hij werkt graag met ActionType.
 
Totaalcoachen XL
De moderne trainer-coach is een duizendpoot. Toch is de hoofdtaak simpel: training geven en coachen. Maar hij is ook inspirator, mentor en gids van sporters. Hij is scout, stelt selecties samen, bepaalt de tactiek en geeft leiding aan het begeleidingsteam. In welke rollen blink je van nature uit en welke wil je nog ontwikkelen? En met welke coachfilosofie breng je eenheid in deze waaier van rollen, opdat je authentiek en sturend kunt functioneren? Deze vragen worden beantwoord in het boek Totaalcoachen XL, waarin wordt uitgelegd hoe je het model ActionType in de praktijk kunt toepassen. Voordat de praktische tips en aanverwante modellen worden gedeeld, lees je eerst over de theoretische basis onder dit model. Op de site www.voetbalkennisplatform.nl vind je een uitgebreid boekverslag van Totaalcoachen XL.

 
Begrip voor elkaar
Er is een relatie tussen cognitieve, emotionele en motorische voorkeuren. ActionType gaat uit van de benadering ‘het lichaam als ingang’ voor het bepalen van persoonlijke profielen. Door inzicht te krijgen in de verschillende profielen en voorkeuren van sporters, kun je je spelers beter begrijpen en begeleiden in hun ontwikkeling. Geen enkele speler is hetzelfde en kun je op dezelfde manier begeleiden. “Aan de hand van gedragsobservaties, interviews en een persoonlijkheidsindicator worden de natuurlijke voorkeuren van de sporters bepaald. Met de uitkomsten kan de trainer zijn manier van trainen en coachen op de voorkeuren van de spelersgroep aanpassen”, legt Benes uit. “Door spelers inzicht te geven in de voorkeuren van medespelers, krijgen zij begrip voor het gedrag dat spelers in de groep vertonen. Daardoor begrijpen de spelers elkaar niet alleen beter, maar is ook de communicatie onderling beter. Spelers leren zich veel beter in elkaar te verplaatsen doordat ze meer weten over elkaars voorkeursgedrag.”
Een trainer is niet alleen degene die de trainingen leidt en de ploeg coacht tijdens wedstrijden. Een trainer heeft verschillende rollen en is steeds meer een begeleider van spelers (zie ook het kader ‘Verschillende rollen’). Dit heeft er ook mee te maken dat spelers steeds meer meedenken en niet alleen luisteren naar wat de trainer te vertellen heeft over de tactiek voor de komende wedstrijd. Als trainer ben je ook de inspirator, mentor, coach en gids van spelers.
 
Verschillende rollen
Om spelers te helpen bij hun ontwikkeling, moet je als trainer een vertrouwensband met de spelers opbouwen. De ontwikkeling van een speler gaat niet in een rechte lijn die te voorspellen is. Dat gaat met ups en downs. Daarnaast krijgt een speler in een seizoen te maken met tegenslagen, zoals blessures, een vormdip, een rode kaart, et cetera. Om een speler ook op emotioneel niveau te begeleiden, heeft hij jou op al die momenten nodig. Daar horen verschillende rollen bij met vragen die jij voor spelers moet beantwoorden:
- De trainer is inspirator (je coacht op zingeving, missie en visie): een speler denkt vanuit zingeving en de speler vraagt zich het volgende af: waar doe ik het voor?
- De trainer is mentor (je coacht op identiteit, waarden en overtuigingen): een speler denkt vanuit identiteit (en vraagt zich het volgende af: wie ben ik eigenlijk?) en vanuit overtuiging (waarom doe ik zus of zo?). Deze rollen van de trainer zijn ontwikkelingsgericht. Dit geldt zowel voor de waarden als de vragen.
- De trainer is trainer-coach (je coacht op talent, rol en vaardigheid en gedrag): een speler denkt vanuit talent (hoe doe ik het?) en vanuit gedrag (wat doe ik?).
- De trainer is gids (je coacht op omgeving, middelen, hulpbronnen, methodes en technologie): een speler denkt vanuit de omgeving (en vraagt zich het volgende af: wat is er aan de hand?). Deze rollen van de trainer zijn oplossingsgericht.[/kader]

Authentiek coachen
ActionType is een eclectische benadering waaraan het werk van allerlei wetenschappers ten grondslag ligt. Een actiontypeprofiel benoemt de denk- en handelingsvoorkeuren en wordt opgebouwd uit de inschaling van voorkeuren op vier dimensies, die bij het lezen al een duidelijk beeld geven van de voorkeuren van sporters: (1) hoe richt een individu zijn aandacht: extravert of introvert?, (2) hoe neemt hij informatie op: zintuiglijk of intuïtief?, (3) hoe neemt hij zijn beslissingen: rationeel of gevoelsmatig? en (4) hoe staat hij in de wereld: afrondend of afwachtend?

De eerste en vierde dimensie worden attitudes genoemd, levenshoudingen. Deze twee levenshoudingen kunnen van buitenaf worden opgemerkt. De tweede en derde dimensie maken deel uit van een innerlijk proces en worden mentale functies genoemd. Ieder actiontypeprofiel wordt opgebouwd uit de inschaling van deze vier dimensies. Die attitudes en mentale functies worden aangeduid met letters, afkomstig uit de benadering van Jung:
De E (Extraversion) voor extravert en de I (Introversion) voor introvert.
De S (Sensing) voor zintuiglijk en de N (iNtuiting) voor intuïtief.
De T (Thinking) voor rationeel en de F (Feeling) voor gevoelsmatig.
De J (Judging) voor afrondend en de P (Perceiving) voor afwachtend. 

ActionType is absoluut niet bedoeld om sporters in een hokje te plaatsen, maar om hen beter te begrijpen. Het gaat erom dat een trainer de essentie van dit model weet te vangen, namelijk dat iedereen een aangeboren innerlijke structuur heeft waardoor we onbewuste voorkeuren hebben voor bepaalde manieren van waarnemen, voelen, denken en bewegen. Op basis van bovenstaande attitudes en mentale functies zijn vier temperamenten te onderscheiden. Het model ActionType verschaft jou als trainer inzicht in deze vier temperamenten.
 
Vier temperamenten
Ver voor Christus werd al over de vier temperamenten gesproken, die wij tegenwoordig kennen onder de namen sanguinicus, melancholicus, flegmaticus en cholericus. Griekse filosofen als Hippocrates, Plato en Aristoteles kwamen tot een vergelijkbare indeling. Keirsey herkende de temperamenten in de typologie van Myers-Briggs. Hij herkende overeenkomsten tussen de vier NT-types en het flegmatische temperament; hetzelfde gold voor de vier NF-types en het cholerische temperament. Pas later zag Keirsey, anders dan Myers-Briggs vermoedde, dat het sanguine temperament werd vertegenwoordigd door de vier SP-types en het melancholische temperament door de vier SJ-types. De indeling: Artisan (SP), Guardian (SJ), Rationalist (NT) en Idealist (NF):
- SP – zintuiglijk en afwachtend: Artisan (handwerkman, artiest, ondernemer).
- SJ – zintuiglijk en controlerend: Guardian (hoeder, beschermer, cultuurbewaker).
- NT – intuïtief en rationeel: Rationalist (denker, wetenschapper, logicus).
- NF – intuïtief en gevoelsmatig: Idealist (wereldverbeteraar, raadgever, leraar). 

Huijbers, Murphy en Douwes hebben deze temperamenten voor ActionType vertaald naar Vakman (SP), Wachter (SJ), Rationalist (NT) en Idealist (NF), zoals we deze kennen in het model ActionType. Keirsey definieert temperament als een optelsom van onze persoonlijkheid, die bestaat uit onze kernbehoeften, waarden en overtuigingen. Anders dan het karakter zijn deze zaken onveranderbaar. Elk temperament rekent op bepaalde, zeer van elkaar te onderscheiden vaardigheden van zijn coach. Aan jou als trainer de taak om de vaardigheden te ontwikkelen die passen bij elk van de vier temperamenten. Ieder persoon moet op een andere manier begeleid worden. Of beter gezegd: elk persoon wordt op een andere manier geprikkeld om het beste uit zichzelf te halen. Elk temperament kent dan ook zijn eigen benadering.

Zo heeft een Vakman angst voor beperkingen en heeft hij behoefte aan vrijheid. Een Wachter heeft angst voor isolement, maar wel de behoefte om erbij te horen. Een Rationalist heeft op zijn beurt angst voor onbekwaamheid en dus de behoefte om competent te zijn. Een Idealist heeft angst voor conflicten en een enorme behoefte aan toewijding. De kunst van coachen met ActionType is om de spelers in de groep van elkaars temperament op de hoogte te brengen. Als de spelers van elkaar weten welke angsten en behoeften zij hebben, dan kunnen zij zich beter in elkaar en elkaars keuzes verplaatsen. Het is voor de coach belangrijk dat je weet wat elk temperament kenmerkt.

“Ieder temperament gaat uit van kernbehoeften, overtuigingen en de ideale gemoedstoestand. Met temperament wordt ‘de aard van het beestje’ aangeduid en daardoor wordt uitgegaan van persoonlijkheidskenmerken en het voorkeursgedrag dat genetisch is bepaald”, zegt Benes. “Een trainer heeft ook een eigen temperament en daardoor heeft een coach altijd een voorkeur voor een bepaalde groep spelers in zijn selectie. Maar hij zal ook een band moeten opbouwen met de spelers waar hij van nature een mindere klik mee heeft. ActionType helpt trainers om deze spelers dichter te naderen en dus een hechte band op te bouwen.” Wat kenmerkt de Vakman, Wachter, Rationalist en Idealist?
 
1. Temperament Vakman
Vaklui zijn impulsief, warmbloedig en praktisch. Als kenners van het sensuele zoeken zij zelf ook zintuiglijke stimulatie. Zij houden van spanning en opwinding en vinden het nemen van risico’s normaal. Aan regels laten zij zich weinig gelegen liggen. Zij hebben aanleg voor tactiek en sommigen van hen zijn geboren onderhandelaars. De kernbehoefte van Vaklui is vrijheid om te handelen in opwelling, mogelijkheid om invloed uit te oefenen. Zij volgen hun impulsen overal waar het kan.

“De Vakman heeft, in tegenstelling tot de Wachter, variatie en avontuur nodig om zich prettig te voelen en ziet risico’s nemen als normaal, waarbij regels beperkingen zijn. Hij heeft moeite met regels en hiërarchie en is bang voor elke vorm van inperking. Hij houdt juist niet van structuur en wil variatie in de trainingen”, legt Benes uit.
 
2. Temperament Wachter
Wachters zijn betrouwbare, zorgzame en precieze mensen die deel willen uitmaken van een groep. Het zijn sequentiële doeners en de bewakers van traditie. Ze vinden het zeer fijn als de rollen die zij geacht worden te spelen, welomschreven zijn. “Een Wachter heeft de voorkeur voor een gestructureerde omgeving met regels en controle en is betrouwbaar en stressbestendig, maar hij is ook bang er niet bij te horen. Hij is erg gebaat bij duidelijkheid en vindt herhaling prettig”, vertelt Benes.

Onduidelijkheid en ongeorganiseerdheid irriteren hen. Zij hebben een voorkeur voor heldere structuren in hun omgeving en op hun werk en bereiden hun acties nauwgezet voor, volgens beproefde methodes, waarbij zij leren van fouten uit het verleden.
Hun controlebehoefte maakt hen kwetsbaar als processen een onvoorziene wending nemen. Zij leven dan ook altijd met dubbele beelden: een helder beeld van hoe dingen zouden moeten gaan en een beeld van wat te doen als deze dingen ondanks alle voorbereidingen toch nog fout gaan. Aangezien dubbele beelden de wortel zijn van faalangst, gaan velen daaronder gebukt. Wachters hebben als kernbehoeften: lidmaatschap, verantwoordelijkheid en plicht. Onderling vertrouwen met een Wachter ontstaat als de coach duidelijk maakt dat hij erbij hoort, dat hij lid is van het team en dat niets belangrijker is dan het overleven van dat team.
 
3. Temperament Rationalist
Rationalisten zijn eeuwige leerlingen op een queeste naar inzicht in de onderliggende principes van het universum. Hun taalgebruik is abstract zoals bij Idealisten en niet betrokken op concrete voorwerpen of mensen, maar op concepten, systemen en ideeën. Met Vaklui hebben zij een zucht naar functionaliteit gemeen, maar met Wachters slechts weinig, omdat mensen pas interessant voor ze worden als het experts zijn. Zoals zij meester willen zijn in logica, hebben zij ook de behoefte om meester te zijn over zichzelf.

Zelfcontrole is belangrijk voor ze, emoties vinden zij onhandig en onfunctioneel, omdat hun F-functie ondergeschikt is. Zij komen flegmatiek over op anderen, maar innerlijk kan het stormen van de spanning. Onderling vertrouwen ontstaat als je een Rationalist duidelijk maakt dat jij en het team een grote behoefte hebben aan zijn helderheid van geest en kennis, bekwaamheid en strategisch inzicht.

“Een rationalist wil zoveel mogelijk kennis opdoen en is bang een gebrek aan kennis te hebben. Hij heeft oog voor het totaalplaatje en de details, waardoor hij oefenstof op het hoogste niveau aangereikt wil krijgen. Belangrijk voor een leergierige speler is dat die vaak een natuurlijke leider is en de lijnen wil uitzetten”, zegt Benes.
 
4. Temperament Idealist
Idealisten zijn complexe en unieke individuen met karakteristieke patronen. Zij zijn lang op zoek naar hun identiteit en willen een leven leiden dat van betekenis is voor de mensheid. Zij hebben een krachtige intuïtie en zijn gevoelig, creatief en gezegend met een rijke verbeelding. Ze willen anderen helpen hun levens ten volle te realiseren en zien daar altijd mogelijkheden toe. Optimistisch, enthousiast en gericht op het goede in mensen willen zij de wereld verbeteren.

Een beetje Idealist wil opgevraagd worden, hij wil gestimuleerd worden om het beste uit zichzelf te halen. Hij wil gecoacht worden op concentratie, omdat in die coachstijl het etaleren van zijn identiteit centraal staat: laat zien wie je bent, wat je wilt en wat je kunt.
“Een Idealist is een speler die zichzelf voortdurend wil ontplooien, maar tegelijkertijd zijn unieke identiteit wil bewaren. Hij kan goed omgaan met druk en is oprecht, bezorgd en gevoelig, maar bang voor conflicten en reageert emotioneel. Een idealist wil betrokken zijn bij het team”, meent Benes.
 
Voorkeuren in kaart
Een trainer kan de voorkeuren (temperamenten) van zijn spelersgroep in kaart brengen aan de hand van gedragsobservaties, interviews en een persoonlijkheidsindicator. De spelers worden ingedeeld binnen de vier temperamenten. “Nadat de spelers zijn ingedeeld in de verschillende temperamenten is het goed om de spelers bij elkaar te zetten en samen naar de verdeling te kijken”, zegt Benes, die aangeeft dat de trainer die sessie na het analyseren van de uitkomsten het best kan leiden. “Het belangrijkste doel van ActionType is dat onderlinge strubbelingen voorkomen kunnen worden. Het model helpt de spelers om hun hobby op een prettigere manier uit te voeren. Iedereen zit anders in elkaar en heeft andere behoeften, maar ze zullen toch met elkaar moeten samenwerken. Door naar elkaars gedrag te kijken, zien spelers op welke manier ze rekening kunnen houden met hun medespelers.”

Het gaat er volgens Benes om dat een trainer zijn spelers weet te raken en spelers prikkelt op een manier zoals de spelers dat graag zouden willen. “Ik lees vaak dat trainers zijn ontslagen, ‘omdat de klik met de spelers er niet meer is’, maar in mijn ogen is er dan iets misgegaan in de onderlinge relatie. Met ActionType kan een trainer zijn spelersgroep beter leren kennen in de manier waarop de groep begeleid wil worden. De trainer kan daarop inspelen door zijn gedrag zo aan te passen dat alle spelers op een goede manier geprikkeld worden. Dat is belangrijk om de onderlinge relatie tussen de trainer en de spelersgroep goed te houden.”
 
Werken met ActionType
ActionType valt of staat met het vaststellen van het juiste profiel van je spelers. Er zijn onderlinge verschillen op cognitief, emotioneel en motorisch gebied. Waar het gaat om prestatiegedrag vormen voor de persoon deze gebieden een drie-eenheid. Ze zijn in onze natuurlijke drang om te overleven evolutionair zo sterk in ons verankerd dat ze niet te scheiden zijn. ActionType gaat uit van de zoektocht naar de ontwikkeling van menselijk potentieel, dat individueel werkt. Ook in teamsporten geldt dit principe.
Je kunt met ActionType de persoonlijke voorkeuren van je spelers in kaart brengen. Elk persoon, met zijn eigen voorkeur, vraagt een eigen aanpak in de begeleiding om het beste uit die speler te halen. De vier temperamenten maken het voor jou als trainer mogelijk om beter in te schatten hoe je ieder individu op maat kunt begeleiden.
De onder dit model gelegen modellen en processen (zie het kader ‘Het aandachtsmodel’ voor een voorbeeld van zo’n model) zijn op deze leer gestoeld, waardoor je als trainer met ActionType veel tools aangereikt krijgt om spelers in allerlei situaties verder te helpen in hun ontwikkeling. Het credo hierbij kan zijn: ‘winnaars hebben een plan en verliezers excuses’.
 

Het aandachtsmodel
Een onderdeel van de ActionType-benadering is het ‘aandachtsmodel’. Om de aandacht erbij te houden, zijn voorwaarden nodig. Vaklui zijn goed in het vrijmaken van hun aandacht en Wachters in het verzamelen van hun aandacht. Rationalisten in het richten van hun aandacht en Idealisten zijn op hun beurt weer goed in het vastzetten ervan. Een onderdeel van concentratie is omgaan met spanning en druk. Spanning ontstaat door verbeelding. Op het beeld van de komende wedstrijd reageert het lichaam met de presteerstand. Druk ontstaat door verwachtingen. Sporters zetten deze verwachtingen om in eisen die zij aan zichzelf stellen. Daardoor komt het woordje ‘moeten’ in het spel en wordt druk ervaren. Onder andere vanuit de temperamentenleer is onderzoek gedaan naar stressoren. Een speler kan alleen presteren als hij volledig gefocust is op zijn taken. Wanneer hij afgeleid is, bijvoorbeeld door een warrig fluitende scheidsrechter, het slechte weer, een schoppende directe tegenstander of een slecht grasveld, dan is het als trainer noodzakelijk om op zijn taken te coachen. Zo breng je de speler weer terug in zijn concentratie en kan hij weer meedoen in de teamtactische discipline.
 
Wil je het hele artikel lezen?

Log dan in met je account van TrainersMagazine of abonneer je op Het Voetbal KennisPlatform. Je hebt al toegang tot 1000+ artikelen voor minder dan drie tientjes per jaar.

Abonneren voor €29
Het Voetbal KennisPlatform is gratis voor totaalabonnees op TrainersMagazine
LOGIN
Log in met je trainerssite.nl account
Soortgelijke artikelen